من التلقّي إلى السيطرة: الإنسان وعلاقته بوسائل الاتصال في العصر الرقمي

تاريخ النشر : الثلاثاء 10:01 23-12-2025
أ. د. عبد الرزاق الدليمي

لم تكن وسائل الاتصال في بداياتها مجرد أدوات محايدة! بل كانت قوى فاعلة تُشكِّل وعي الإنسان وتوجّه سلوكه دون أن يملك قدرة حقيقية على التأثير فيها. منذ انطلاقة عصر الصحافة الورقية لاسيما بعد اختراع غوتنبرغ آلته للطباعة مرورا بالإذاعة نهايات القرن ١٩ وبدايات القرن الماضي والتلفزيون في عشيرينيات القرن المنصرم كان الإنسان متلقّيًا ومستسلما في الغالب ينتظر ما يعد ويُقدَّم له في أوقات محددة من الاخبار والمعلومات، ويتأثر بما يصله، والذي عادةً ما يُبَث وفق أجندات تحريرية وسياسية وثقافية محددة. لذلك كانت وسائل الاتصال «تفعل بنا» وبدون ان نستطيع ان «نفعل بها»؛ لذلك هي من تصنع الرأي العام وتحدد ما يجب أن نعرفه او لا نعرفه، وتختار للمتلقين الزاوية التي ينظرون من خلالها إلى العالم.

في تلك المرحلة التي استمرت حتى ثمانينيات القرن العشرين كانت السلطة الاتصالية مركزية محتكرة من الدول ومن مؤسسات كبرى تمتلك رأس المال والتقنية والقدرة على البث. وكان الفرد مهما بلغ وعيه يبقى عاجزًا عن تجاوز حدود التلقي أو الرد المحدود عبر رسائل القراء أو الاتصالات الهاتفية(او ما يسمى بالنظام الاتصالي الخطي باتجاه واحد من المرسل الى المتلقي مع استثناءات قليلة جدا هنا وهناك ). فالتواصل كان أحادي الاتجاه في جوهره والزمن كان بطيئا ... والمسافة بين الحدث والمتلقي طويلة نسبيًا.

غير أن أنطلاقة الانترنت (وتحوله من مشروع عسكري سري الى علمي ثم الى تجاري )ولاسيما بعد التحول بالتكنولوجيا الاتصالية من الانلوك الى الرقمي قلبت هذه المعادلة جذريًا. فظهور الإنترنت ...ثم وسائل التواصل الاجتماعي، فلم يعد الإنسان مجرد متلقٍّ سلبي بل أصبح منتِجًا ومحررًا وناشرًا في آن واحد. (الاتصال الدائري وتحول المرسل الى مستقبل وبالعكس ) اليوم لا ننتظر الخبر كما كنا بالسابق قبل ٣٥سنة فنحن الآن من نصوّره ونعلّق عليه ... ونعيد صياغته ... بل ونؤثر في فحواه ومساره أحيانًا. نعم تحوّلت وسائل الاتصال من منصات تُخاطِب الجماهير إلى فضاءات تفاعلية يصنعها المستخدمون أنفسهم.

في العالم الرقمي الآن نحن من نُغذّي هذه الوسائل بالمحتوى ... نكتب ونصوّر ونبث ونشارك ونصنع القصص ولم تعد وسائل الاتصال تفرض إيقاعها علينا بالكامل بل أصبحنا نعيد تشكيلها وفق اهتماماتنا وخياراتنا وأجنداتنا ... نختار ما نتابع ومن نتابع بالوقت الذي نقرره ونصنع دوائرنا المعرفية والاجتماعية بأنفسنا. هذا التحول منح الأفراد قوة غير مسبوقة في القدرة على التعبير، وكسر احتكار الصوت الواحد وفتح المجال أمام تنوّع الآراء والهويات.

التحديات

لكن هذا الانتقال من التلقّي إلى السيطرة لم يكن خاليًا من التحديات. فكما نستخدم وسائل الاتصال فهي تستخدمنا أيضًا عبر الخوارزميات التي تعيد تشكيل وعينا وسلوكنا الاستهلاكي والسياسي. نعم نحن نختار المحتوى، لكن المحتوى المختار يعيد اختيارنا. ومع ذلك (الى حد ما) يبقى الفرق الجوهري أن الإنسان اليوم يمتلك هامشًا أوسع من الوعي والقدرة على الفعل مقارنة بالماضي.

لذلك نقول ان العلاقة بين الإنسان ووسائل الاتصال في زمن التكنولوجيا الرقمية تحولت من علاقة خضوع وتأثر إلى علاقة تفاعل وصناعة (وإن لم تكن متوازنة تمامًا) ولم تعد وسائل الاتصال فقط تفعل بنا .. بل يمكننا ان نفعل نحن بها ونُسخّرها ونُقاومها أحيانًا، ونُعيد توجيهها باستمرار. وفي هذا التحول تكمن إحدى أهم سمات العصر التكنولوجي الرقمي حيث أصبح الاتصال مساحة صراع وتشكيل مشترك بين الإنسان والتقنية لا ساحة هيمنة أحادية كما كان في السابق.

.alrai-epaper-widget{margin-top: 20px; max-width:250px}
Tweets by alrai
.alrai-facebook-embed{margin-top: 70px;}
.container .row .col-md-12:has(.alrai-section-last-widget) { flex-direction: column; } .alrai-section-last-widget { margin: 0 auto; position: relative; padding-top: 35px; width: 100%; } #widget_2097 .alrai-section-last-widget { padding-top: 35px; margin-top: 0; } .alrai-section-last-widget::after { position: absolute; content: url("https://alrai.com/alraijordan/uploads/global_files/section-page-faded-line.svg?v=1"); top: 0; transform: translateX(0); } .alrai-section-last-widget .full-col { overflow-x: auto; overflow-y: hidden; -webkit-overflow-scrolling: touch; width: 100%; } .alrai-section-last-widget .row-element { width: 100%; } .alrai-section-last-widget .content-wrapper { display: flex; flex-direction: row; flex-wrap: nowrap; align-items: stretch; width: max-content; min-width: 100%; gap: 30px; justify-content: center; padding-top: 30px; } .alrai-section-last-widget .item-row { flex: 0 0 auto; width: 200px; margin-right: 7px; display: flex; flex-direction: column; height: 195px; } .alrai-section-last-widget .row-element .item-row .img-ratio { padding-bottom: 100%; display: flex; } .alrai-section-last-widget .row-element .item-row .img-ratio img { border-radius: 50%; border: 2px solid #00a0e5; padding: 3px; } .alrai-section-last-widget .article-title { white-space: nowrap; overflow: hidden; text-overflow: ellipsis; display: block; } .alrai-section-last-widget .item-row .item-info a { color: #000; color: color(display-p3 0 0 0); text-align: center; font-size: 14px; font-style: normal; font-weight: 800; line-height: 20px; text-decoration: none; display: -webkit-box; -webkit-line-clamp: 3; -webkit-box-orient: vertical; overflow: hidden; white-space: normal; } .alrai-section-last-widget .full-col::-webkit-scrollbar { display: none; } @media screen and (min-width: 1200px) { .alrai-section-last-widget::after { transform: translateX(0); } } @media screen and (max-width: 768px) { .alrai-section-last-widget .row-element .content-wrapper { flex-direction: row !important; } .alrai-section-last-widget::after { transform: translateX(100%); right: 0; left: 0; } }
.death-statistics-marquee .article-title a, .death-statistics-marquee .title-widget-2 a { text-align: right; font-family: Cairo; font-style: normal; font-weight: 700; line-height: 25px; text-decoration: none; } .death-statistics-marquee .breaking-news-wrapper { width: 100%; display: flex; } .death-statistics-marquee .breaking-news { background-color: #7c0000; padding: 22px 17px 24px 18px; color: #fff; text-align: right; font-family: Cairo; font-size: 22px; font-weight: 700; line-height: 25px; } .death-statistics-marquee .breaking-news-content { background-color: #b90000; padding: 22px 18px 24px 21px; color: #fff; text-align: right; font-family: Cairo; font-size: 22px; font-weight: 700; line-height: 25px; width: 100%; position: relative; } .full-container .marquee-container-widget:not(.relative-widget) .wrapper-row { position: fixed; width: 100%; right: 0; bottom: 0; z-index: 100000; } .death-statistics-marquee .marquee-container-widget .title-widget-2 { width: 75px; background-color: #757575; color: #fff; height: 60px; display: flex; align-items: center; justify-content: center; } .death-statistics-marquee .title-widget-2 a { color: #fff; color: color(display-p3 1 1 1); font-size: 15px; padding: 16px 18px 16px 15px; display: block; } .death-statistics-marquee .content-row:not(.content-row-full) { width: calc(100% - 100px); background-color: #000; } .death-statistics-marquee .content-row marquee { direction: ltr; } .death-statistics-marquee .content-row .img-item { display: inline-flex; height: 60px; align-items: center; vertical-align: top; } .death-statistics-marquee .content-row .article-title { height: 60px; display: inline-flex; align-items: center; color: #fff; padding: 0 15px; direction: rtl; } .death-statistics-marquee .article-title a { color: #fff; color: color(display-p3 1 1 1); font-size: 17px; } .death-statistics-marquee .title-widget-2 { width: 100px; } #widget_1932 { position: static; bottom: 0; width: 100%; z-index: 1; } @media scren and (max-width:768px){ .death-statistics-marquee .breaking-news-content{ font-family: 'Cairo', sans-serif; } }